Informatie over cactussen: herkomst, bouw en leefwijze

Cactussen zijn planten uit Noord-, Midden- en Zuid-Amerika die water opslaan in hun dikke, groene stam. In plaats van bladeren hebben ze stekels, die de plant beschermen en verdamping beperken. Zo overleven ze maanden zonder regen.

De cactusfamilie (Cactaceae) telt meer dan duizend soorten, van knikkergrote bolletjes tot zuilen van meer dan tien meter. Sommige soorten, zoals de reusachtige saguaro, worden meer dan honderd jaar oud. Hieronder lees je waar ze vandaan komen, hoe ze gebouwd zijn en hoe ze leven.

Waar komen cactussen vandaan?

Vrijwel alle cactussen komen van nature uit Amerika. Hun verspreidingsgebied loopt van het zuiden van Canada tot in Patagonië in het zuiden van Argentinië. Mexico heeft de meeste soorten, gevolgd door de Andeslanden en Brazilië.

Er is één bekende uitzondering. De koraalcactus (Rhipsalis baccifera) groeit ook in tropisch Afrika, op Madagaskar en in Sri Lanka. Waarschijnlijk hebben trekvogels de kleverige zaden daarheen meegenomen.

Dat cactussen alleen in de woestijn groeien, is een misverstand. Hun leefgebieden zijn verrassend gevarieerd:

• Woestijnen en halfwoestijnen: zoals de Sonorawoestijn in Arizona en Mexico, waar de saguaro (Carnegiea gigantea) groeit.
• Berggebieden: in de Andes groeien soorten op meer dan vierduizend meter hoogte, waar het 's nachts vriest.
• Graslanden en droge bossen: met struikvormige en kruipende soorten.
• Tropische regenwouden: hier groeien cactussen als epifyt op boomtakken. De kerstcactus (Schlumbergera truncata) komt uit de kustbossen van Brazilië.

Op Kew Plants of the World Online kun je per soort het natuurlijke verspreidingsgebied nazoeken.

Hoe is een cactus gebouwd?

Een cactus is in feite een stam die alle taken van een plant overneemt. Elk onderdeel helpt om water te vinden, op te slaan en vast te houden.

• Ribben: veel cactussen hebben ribben in de lengte, als een harmonica. Na regen zet de stam uit zonder te scheuren, in droge tijden krimpt hij weer. De ribben geven ook schaduw op de stam.
• Waslaag: de huid is bedekt met een waxachtige laag, de cuticula. Die houdt water binnen en weerkaatst een deel van het zonlicht.
• Areolen: kleine, vaak wollige kussentjes op de stam. Hieruit groeien de stekels, maar ook de bloemen en nieuwe scheuten. Areolen zijn het kenmerk waaraan je een echte cactus herkent, ook ten opzichte van vetplanten die erop lijken.
• Ondiep wortelstelsel: de meeste cactussen hebben wortels die vlak onder het oppervlak breed uitwaaieren, soms meters ver. Zo vangen ze snel water op na een korte regenbui, nog voordat het verdampt of wegzakt.

Een cactus fotosynthetiseert met zijn groene stam. Daarbij opent hij zijn huidmondjes vooral 's nachts, als het koeler is. Zo verliest hij veel minder water dan planten die overdag ademen.

?% Weet je niet zeker welke plant bij jouw plek past?Doe de quiz en vind in 2 minuten jouw groene match.

Waarom hebben cactussen stekels in plaats van bladeren?

Stekels zijn omgevormde bladeren. In de loop van de evolutie zijn de bladeren van cactussen gekrompen tot harde, puntige structuren. Dat levert drie voordelen op.

Minder verdamping. Een gewoon blad heeft een groot oppervlak waardoor veel water verdampt. Stekels hebben bijna geen oppervlak en verliezen dus nauwelijks vocht.

Schaduw. Een dicht stekelkleed werpt een fijn netwerk van schaduw over de stam. Bij sommige soorten, zoals de oudemannetjescactus (Cephalocereus senilis), vormen haarachtige stekels een witte vacht die fel zonlicht weerkaatst. Stekels vangen soms ook dauw op, die naar de voet van de plant druppelt.

Bescherming. In een droog gebied is een sappige cactus een aantrekkelijke hap voor dieren die dorst hebben. Stekels maken het de meeste grazers te lastig. Meer hierover lees je in onze blog waarom hebben cactussen stekels.

Hoe slaan cactussen water op en overleven ze?

Het binnenste van een cactus bestaat uit sponsachtig weefsel dat water vasthoudt. Na een regenbui nemen de wortels razendsnel water op, en binnen een paar dagen zie je de stam zwellen. Een grote saguaro kan zo honderden liters opslaan.

Na regen maken veel soorten binnen een paar uur extra fijne regenwortels aan. Zodra de grond weer droog is, sterven die af. De plant investeert dus alleen in wortels als er echt iets te halen valt.

Hoelang een cactus zonder water kan, hangt af van de soort en de grootte. Kleine soorten houden het weken tot maanden vol. Grote zuilcactussen overbruggen soms een jaar of langer op hun voorraad. In die tijd krimpt de stam langzaam en worden de ribben dieper. Binnen in huis gelden andere regels, want daar groeit een cactus in een pot met weinig grond. De RHS beschrijft in hun gids voor cactussen en vetplanten binnen hoe je ze in huis verzorgt.

Hoe bloeien en vermeerderen cactussen zich?

Cactusbloemen zijn vaak groot en kleurrijk, en ze zijn afgestemd op hun bestuiver:

• Insecten: bijen en kevers bezoeken open, schaalvormige bloemen in geel, roze of wit. Veel bolcactussen, zoals de Mammillaria, bloeien zo.
• Vogels: kolibries worden aangetrokken door rode, buisvormige bloemen die overdag open zijn.
• Vleermuizen en nachtvlinders: sommige zuilcactussen, waaronder de saguaro, en de drakenvrucht (Selenicereus undatus) bloeien 's nachts met grote witte, sterk geurende bloemen. Nectarvleermuizen bestuiven ze terwijl ze drinken.

Na bestuiving ontstaat een vrucht, vaak sappig en helder gekleurd. Vogels, knaagdieren en andere dieren eten de vruchten en verspreiden de zaden. Veel cactussen kunnen zich ook vegetatief vermeerderen: een afgebroken stengeldeel dat op de grond valt, maakt wortels en groeit uit tot een nieuwe plant.

Wat betekenen cactussen voor de mens?

Cactussen zijn al duizenden jaren nuttig voor mensen in hun leefgebied. Een overzicht:

Gebruik	Voorbeeld	Regio
Voedsel	jonge schijven (nopales) en vruchten van de vijgcactus (Opuntia ficus-indica), drakenvrucht	Mexico, Midden-Amerika, nu ook Zuidoost-Azië en het Middellandse Zeegebied
Veevoer	ontdoornde schijven van Opuntia als voer in droge periodes	Mexico, Noordoost-Brazilië, Noord-Afrika
Bouwmateriaal	houtige ribben van dode saguaro's voor daken en hekken	Sonorawoestijn (Arizona, Mexico)
Levende omheining	dichte rijen Opuntia of zuilcactussen als hek	Mexico, Andeslanden
Sierplant	goudbolcactus (Echinocactus grusonii), Mammillaria, kerstcactus	wereldwijd, ook in Nederlandse huiskamers

In Europa kennen we cactussen vooral als kamerplant. Ze vragen weinig water, maar wel veel licht. Wil je zelf een cactus in huis halen, kijk dan eens in onze collectie cactussen.

Veelgestelde vragen

Hoe oud kan een cactus worden?

Dat verschilt sterk per soort. Kleine bolcactussen worden in huis vaak tien tot twintig jaar of ouder. Grote zuilcactussen in de natuur, zoals de saguaro, kunnen 150 jaar of ouder worden. Ze groeien heel langzaam: een saguaro maakt pas na tientallen jaren zijn eerste zijarm.

Waar komen cactussen oorspronkelijk vandaan?

Uit Amerika, van Canada tot het zuiden van Argentinië. Mexico heeft de meeste soorten. Alleen de koraalcactus komt van nature ook in Afrika, op Madagaskar en in Sri Lanka voor, waarschijnlijk verspreid door vogels. Cactussen groeien in woestijnen, maar ook in bergen, graslanden en regenwouden.

Kun je water uit een cactus drinken?

Meestal niet, en dat is ook af te raden. Het vocht in een cactus is geen helder water, maar een bitter, slijmerig sap. Bij veel soorten bevat het stoffen die misselijkheid, braken of diarree veroorzaken. Daardoor verlies je juist meer vocht. Het beeld van een cactus als drinkfles in de woestijn klopt dus niet.

Waarom heeft een cactus stekels?

Stekels zijn omgevormde bladeren. Ze beperken verdamping, omdat ze bijna geen oppervlak hebben. Daarnaast werpen ze schaduw op de stam, vangen ze soms dauw op en beschermen ze de sappige plant tegen dieren die hem willen opeten. Zo helpen ze de cactus overleven in droge gebieden.

Zin gekregen in een eigen cactus? Bij Pureplant vind je een ruime keuze aan cactussen voor binnen. Je hebt gratis verzending, levering binnen 1 tot 3 werkdagen en planten die rechtstreeks vanuit de kas komen. Dankzij de verpakking op maat komt je cactus veilig en onbeschadigd aan, stekels en al.

Voor levende planten geldt ons retour- en garantiebeleid, zodat je zeker weet dat je plant in goede staat bij je komt.

Meer inspiratie voor plantenverzorging? Volg Pureplant op Instagram voor praktische tips, planteninspiratie en handige weetjes.