Waarom hebben cactussen stekels

Cactussen hebben stekels omdat hun bladeren in de loop van miljoenen jaren zijn omgevormd tot harde, puntige structuren. Die stekels doen vier dingen tegelijk: ze beschermen de plant tegen dieren die op zoek zijn naar vocht, ze geven schaduw, ze remmen de verdamping en bij sommige soorten vangen ze water op uit mist of dauw.

Een cactus heeft dus geen gewone bladeren meer. De groene stam neemt de fotosynthese over, het proces waarbij de plant met licht suiker maakt. De stekels zijn het slimme restant van wat ooit blad was.

Hoe worden bladeren stekels?

Kijk goed naar een cactus en je ziet kleine, vaak wollige bultjes waaruit de stekels groeien. Dat zijn de areolen. Een areool is een sterk verkorte zijtak, een soort knooppunt waar bij andere planten een blad en een knop zitten. Bij cactussen groeien uit dat knooppunt stekels, en later soms ook bloemen of nieuwe zijtakken.

De bladaanleg in de areool ontwikkelt zich niet tot een plat, groen blad. In plaats daarvan verhouten de cellen al vroeg en vormen ze een smalle, harde punt. Een stekel bestaat grotendeels uit dode cellen met veel vezelstof. Daardoor is hij stevig, maar kan hij niet meer bijgroeien zodra hij klaar is.

Omdat een stekel geen levend weefsel meer heeft, verliest hij ook geen water. Een gewoon blad heeft duizenden huidmondjes, kleine openingen waardoor vocht ontsnapt. Voor een plant in een droog gebied is dat een groot verlies. Door de bladeren om te bouwen, houdt de cactus zijn water binnen en blijft alleen de stam over als werkplaats.

Hoe beschermen stekels tegen vraat?

In een woestijn is water schaars. Een cactus slaat juist grote hoeveelheden vocht op in zijn stam. Voor een dorstig dier is zo'n plant een drinkfles op pootjes, zeker in de droge maanden als er nergens anders iets groens te vinden is. Zonder verdediging zou een cactus snel worden opgegeten.

Stekels maken het een stuk minder aantrekkelijk om te happen. Een knaagdier, hert of vee dat een keer in een stevige stekel bijt, leert snel om de plant te mijden. Bij soorten met haakstekels blijven de punten in de vacht of huid hangen, wat de les nog pijnlijker maakt.

Helemaal waterdicht is die bescherming niet. Sommige dieren, zoals knaagdieren in Noord-Amerika, knagen voorzichtig tussen de stekels door. En in droge periodes branden boeren in delen van Mexico en de Verenigde Staten weleens de stekels van schijfcactussen af, zodat hun vee de plant kan eten. Dat laat zien hoe effectief de stekels normaal gesproken zijn.

Hoe zorgen stekels voor schaduw en minder verdamping?

Een enkele stekel werpt nauwelijks schaduw. Maar een cactus met honderden stekels, dicht op elkaar, vormt samen een fijn raster over de stam. Dat raster breekt het felle zonlicht en houdt een deel ervan tegen, zodat het groene weefsel eronder minder snel oververhit raakt.

Bij soorten als de grijsaardcactus (Cephalocereus senilis) is dat extra duidelijk. De lange witte haren weerkaatsen het licht, waardoor de plant er bijna uitziet als een oud mannetje. Witte of lichte stekels reflecteren meer zon dan donkere, en dat scheelt een paar graden aan het oppervlak.

Daarnaast remmen stekels de luchtstroom langs de huid. Direct rond de stam ontstaat een dun laagje stilstaande lucht. Die lucht blijft iets vochtiger dan de droge woestijnwind, waardoor de plant minder water verliest via de huid. Het werkt vergelijkbaar met een wollen trui die je warmte vasthoudt: niet door zelf te verwarmen, maar door de luchtbeweging te beperken.

Kunnen stekels water opvangen?

Ja, bij een aantal soorten wel. In kustwoestijnen, zoals de Atacama in Chili, valt nauwelijks regen, maar trekt er regelmatig mist over het land. Cactussen daar hebben stekels die als kleine wateropvangers werken.

Op de stekel condenseren waterdruppeltjes uit de mist of de ochtenddauw. Door de vorm van de stekel, smal aan de punt en breder aan de basis, glijden die druppeltjes richting de stam. Onderzoek aan onder meer Opuntia microdasys liet zien dat fijne groefjes en weerhaakjes op de stekel dit transport helpen. Het water druppelt vervolgens langs de stam naar beneden, waar de ondiepe wortels het opnemen.

De hoeveelheid water per nacht is klein. Maar in een gebied waar het soms jaren niet regent, is elke druppel meegenomen. Voor een cactus in de vensterbank speelt dit geen rol. Binnen krijgt je plant zijn vocht gewoon uit de gieter. Hoe vaak dat nodig is, lees je in ons artikel hebben cactussen water nodig.

Welke soorten stekels zijn er?

Niet elke stekel is gelijk. Botanici onderscheiden verschillende vormen, die elk een eigen functie hebben. Sommige zijn onschuldig, andere kunnen je dagenlang irriteren. Het helpt om ze te herkennen, zodat je weet hoe voorzichtig je moet zijn.

Glochiden verdienen extra aandacht. Je vindt ze bij schijfcactussen zoals Opuntia. Ze zien eruit als zachte stipjes, maar laten bij de lichtste aanraking los. Daarom pak je een Opuntia altijd met een opgevouwen krant of dikke handschoenen vast.

Waarom hebben sommige cactussen geen stekels?

Er zijn cactussen die het vrijwel zonder stekels doen. Een bekend voorbeeld is de bisschopsmuts (Astrophytum myriostigma), van oorsprong afkomstig uit Mexico volgens Kew Plants of the World Online. Deze plant heeft areolen, maar daar groeit alleen wat wol uit. Zijn huid is bedekt met kleine witte schubjes, die zonlicht weerkaatsen. Zo krijgt hij de schaduwfunctie op een andere manier.

Ook de peyote (Lophophora williamsii) heeft geen stekels. Hij groeit laag bij de grond, vaak in de schaduw van struiken, en trekt zich in droge tijden deels terug in de bodem. Daardoor is hij minder zichtbaar voor dieren. Bovendien bevat hij bittere stoffen die vraat ontmoedigen. Hij beschermt zich dus chemisch in plaats van met punten.

Deze soorten laten zien dat stekels een oplossing zijn, maar niet de enige. Wie zelf een cactus zoekt die prettig is om aan te komen, kan in onze collectie cactussen voor binnen kijken welke vormen er zijn. Meer over de verschillen tussen soorten vind je bij verschillende cactussen.

Veelgestelde vragen

Zijn cactusstekels giftig?

De stekels van gangbare kamercactussen bevatten geen gif. Wel kunnen ze een kleine wond maken waar bacteriën in komen, waardoor de plek rood en gevoelig wordt. Glochiden veroorzaken vaak dagenlang jeuk. Maak een prikwond daarom schoon. Twijfel je over een huisdier dat aan een cactus heeft gezeten, raadpleeg dan de dierenarts.

Groeien stekels terug als ze afbreken?

Nee, niet op dezelfde plek. Een stekel bestaat uit dood weefsel en groeit na afbreken niet opnieuw aan. Een oude areool maakt meestal ook geen nieuwe stekels meer. Nieuwe stekels verschijnen alleen bij verse areolen aan de groeitop. Een beschadigde plek blijft dus zichtbaar, maar de plant groeit er gewoon boven uit.

Waarom heeft mijn cactus zachte stekels?

Nieuwe stekels aan de top zijn in het begin vaak nog wat buigzaam. Ze worden harder naarmate ze verhouten. Blijven alle nieuwe stekels dun en slap, dan krijgt de cactus meestal te weinig licht. De plant rekt zich dan uit naar het raam. Zet hem op een lichtere plek, zodat de nieuwe groei weer stevig wordt.

Hoe haal je cactusstekels uit je huid?

Grote stekels trek je met een pincet in de richting waarin ze erin zijn gegaan. Glochiden zijn te klein voor een pincet. Druk daarom een stuk plakband op de huid en trek het er snel af. Herhaal dat een paar keer. Was de plek daarna met water en zeep om ontsteking te voorkomen.

Bij Pureplant komen cactussen rechtstreeks vanuit de kas bij je thuis, in een verpakking op maat, zodat je plant veilig en onbeschadigd aankomt en jij nergens in prikt bij het uitpakken. Je betaalt geen verzendkosten dankzij gratis verzending, en je krijgt levering binnen 1 tot 3 werkdagen. Bekijk gerust ook ons aanbod vetplanten voor binnen.

Voor levende planten geldt ons retour- en garantiebeleid, dat je op de website terugvindt.

Meer inspiratie voor plantenverzorging? Volg Pureplant op Instagram voor praktische tips, planteninspiratie en handige weetjes.