Aparte cactussen met een opvallende vorm

Aparte cactussen herken je aan een vorm of kleur die je bij een gewone bolcactus niet ziet. Meestal zit daar een van drie oorzaken achter: een groeipunt dat in de breedte gaat groeien, een enting waarbij twee planten samen verder groeien, of een kleurmutatie zonder bladgroen. Zo'n opvallende cactus vraagt vaak wat meer aandacht dan een standaard exemplaar, vooral bij water geven en in de winter. Hieronder zie je welke vormen echt bestaan en hoe je ze gezond houdt.

Wat een cactus apart maakt

Een cactus valt op als hij afwijkt van het beeld dat de meeste mensen hebben: een groene bol of zuil met stekels. Die afwijking kan in vier dingen zitten.

• Vorm: een kam, waaier of kronkelige massa in plaats van een ronde bol of rechte zuil.
• Kleur: rood, oranje of geel, of juist een blauwgrijze tint over de huid.
• Bestekking: stekels die de plant bijna bedekken, witte vlokjes of haren, of juist nauwelijks stekels.
• Groeiwijze: twee soorten op elkaar geënt, of een plant die anders groeit dan zijn soortgenoten.

Een deel van die kenmerken hoort gewoon bij de soort. Een Astrophytum heeft van nature witte stipjes, dat is geen afwijking. Een ander deel ontstaat door toeval of door de hand van de kweker, zoals een kamvorm of een enting. Een soortkenmerk blijft, een groeiafwijking kan veranderen naarmate de plant ouder wordt. Zoek je vooral soorten die weinig worden aangeboden, kijk dan bij de zeldzame cactussen.

Cristaatvormen en de hersencactus

Een cristaat, ook wel kamvorm genoemd, ontstaat als het groeipunt van de plant niet meer als één punt werkt maar uitgroeit tot een lijn. Volgens Penn State Extension heet dat fasciatie: het groeipunt (het apicaal meristeem) wordt breed en plat in plaats van koepelvormig. De plant groeit daardoor verder als een waaier of kam.

Waarom dat gebeurt, is niet altijd duidelijk. Penn State noemt onder meer toevallige genetische mutaties, infecties door microben, aantasting door insecten of mijten, beschadiging van het groeipunt en kou. Bij sommige soorten zit de neiging in de genen, en kwekers vermeerderen zulke planten bewust onder namen als 'Cristata'.

De hersencactus is een cristaat waarbij de kam zo sterk kronkelt dat hij op een brein lijkt. Een bekend voorbeeld is Mammillaria elongata 'Cristata'. Omdat de kam grillig uitgroeit, ziet geen exemplaar er precies hetzelfde uit.

Houd er rekening mee dat een deel van de plant weer gewoon kan gaan groeien. Penn State beschrijft dat gefascieerd weefsel af en toe terugvalt naar de normale groeiwijze. Wil je de kamvorm behouden, dan kun je zulke gewone scheuten wegsnijden.

Gegrafte cactussen met kleur

De felgekleurde bolletjes op een groene stam die je in tuincentra ziet, zijn meestal geënte (gegrafte) Gymnocalycium mihanovichii, ook wel maancactus genoemd. De rode, oranje of gele kleur komt doordat deze kweekvormen geen bladgroen (chlorofyl) hebben. Zonder bladgroen kan de bol zelf geen suikers aanmaken en overleeft hij niet op eigen wortels.

De oplossing is een enting. Volgens NC State Extension zit de gekleurde bol (de ent) meestal op Hylocereus undatus, een groene klimcactus die als onderstam de voeding levert. De snijvlakken groeien aan elkaar vast, zodat er één plant ontstaat met twee soorten.

Volgens dezelfde bron kwamen deze geënte kleurvormen in de jaren zestig op de markt. Goed om te weten voordat je er een kiest:

• De bol kan niet zonder zijn onderstam. Rot of sterft de stam, dan gaat de gekleurde bol mee.
• De onderstam is een andere soort met eigen wensen, en die bepaalt grotendeels hoe je de plant verzorgt.
• Er bestaan meer kleurvormen dan de klassieke rode bol. Een overzicht vind je bij gekleurde cactussen kopen.

Wil je zelf aan de slag met twee planten en een mes, lees dan hoe je cactussen kunt enten.

Vormen die op iets anders lijken

Niet elke aparte cactus is een afwijking. Sommige soorten zien er van nature zo ongewoon uit dat ze aan iets heel anders doen denken.

De naam Astrophytum betekent letterlijk sterplant, en bij de bisschopsmuts zie je waarom: van bovenaf vormen de ribben een ster. Omdat hij weinig of geen stekels heeft, is hij prettig op een vensterbank waar je vaak langs loopt.

Myrtillocactus valt vooral op door zijn kleur. Die blauwgrijze tint zie je bij weinig andere cactussen, zodat hij tussen groene soorten meteen de aandacht trekt.

De grijsaard past in dit rijtje door zijn uiterlijk. Waarom hij die haren heeft en hoe oud hij kan worden, lees je bij bijzondere cactussen.

Verzorging van bijzondere exemplaren

Aparte vormen vragen dezelfde basis als andere woestijncactussen: veel licht, doorlatende grond en een rustiger periode in de winter. Toch zijn ze op twee punten gevoeliger.

Een cristaat heeft een groot oppervlak dat in plooien tegen zichzelf aan groeit. In die plooien droogt water minder snel op, waardoor daar sneller rot kan ontstaan. Giet daarom op de grond en niet over de plant, en laat de grond tussen twee gietbeurten helemaal opdrogen.

Bij een gegrafte cactus bepaalt de onderstam het tempo. NC State noemt voor de gegrafte maancactus een voorkeurstemperatuur van ongeveer 20 tot 30 graden. Dat is flink warmer dan de koele winterrust van 8 tot 10 graden die de RHS voor veel cactussen aanraadt. Zet een gegrafte plant 's winters dus niet op een koude vensterbank of in een onverwarmde ruimte, maar geef in die maanden wel minder water, net als bij je andere cactussen.

Kijk af en toe naar de verbinding tussen ent en onderstam. Een zachte, bruine of ingezakte plek daar kan wijzen op rot, en hoe eerder je dat ziet, hoe meer je kunt redden.

Combineren in één schaal

Een schaal met een paar opvallende vormen naast elkaar kan prachtig zijn, zolang de planten hetzelfde nodig hebben. Combineer dus eerst op verzorging en pas daarna op uiterlijk.

• Een lage bisschopsmuts naast een Mammillaria met witte stekels: allebei woestijncactussen die 's winters droog staan, en het contrast tussen glad en stekelig maakt het geheel levendig.
• Een kamvorm als middelpunt met kleine bolcactussen eromheen, zodat de grillige vorm alle aandacht krijgt.
• Een jonge zuilcactus achteraan voor hoogte, met lagere bollen ervoor, zodat elke plant genoeg licht vangt.

Geef een gegrafte maancactus liever een eigen pot. Zijn onderstam wil het in de winter warmer hebben dan de meeste woestijncactussen, en in één schaal kun je dat verschil niet maken.

Kies een schaal met een gat in de bodem en vul hem met een grof, doorlatend mengsel. Zo loopt overtollig water weg en blijven de wortels van alle planten droog genoeg.

Veelgestelde vragen over aparte cactussen

Wat is een hersencactus?

Een hersencactus is een cactus met een kamvorm die zo sterk kronkelt dat de plant op hersenen lijkt. Het is geen aparte soort maar een groeivorm die bij verschillende geslachten voorkomt. In de handel herken je hem aan 'Cristata' in de naam.

Zijn gekleurde cactussen geverfd?

Niet allemaal. De rode of gele maancactus heeft een natuurlijke kleur, omdat die kweekvorm geen bladgroen maakt. Er worden wel cactussen verkocht die met verf zijn bespoten. Volgens tuinjournalist Larry Hodgson (Laidback Gardener) kan zo'n plant geen fotosynthese meer doen. Een egale, matte laag die ook op de stekels zit, is een duidelijk teken van verf.

Hoe oud wordt een cristaatcactus?

Daar zijn geen betrouwbare vaste getallen voor. De levensduur hangt af van de soort, van de vraag of de plant op eigen wortels staat of geënt is, en vooral van de verzorging. Een kamvorm die droog genoeg staat, kan jarenlang meegaan.

Kun je een gegrafte cactus zelf maken?

Ja, met een scherp, schoon mes en wat geduld. Je snijdt onderstam en ent recht af, drukt de snijvlakken op elkaar zodat de ringen in het midden (de vaatbundels) elkaar raken, en zet ze vast met elastiekjes. Doe dit in het groeiseizoen, als beide planten actief zijn.

Zin in een plant die afwijkt van de rest? Bekijk de cactussen van Pureplant en ontdek welke vorm bij jou past.

Bij Pureplant komen je planten rechtstreeks vanuit de kas. Je profiteert van gratis verzending en je plant wordt binnen 1 tot 3 werkdagen geleverd. De verpakking op maat is afgestemd op de plant, zodat ook een kwetsbare kamvorm goed beschermd bij je aankomt. Komt er onverhoopt iets niet goed aan, lees dan ons retour- en garantiebeleid voor levende planten.

Meer inspiratie voor plantenverzorging? Volg Pureplant op Instagram voor praktische tips, planteninspiratie en handige weetjes.