Cactussen in de woestijn: hoe ze daar overleven
Door Ilse Veneman
·
· 6 min lezen
Maandenlang geen druppel regen, overdag ver boven de 40 graden en 's nachts soms onder nul. Toch staan cactussen in de woestijn er stevig bij. Ze overleven door drie aanpassingen die samenwerken: ze slaan water op in hun stam, hun blad is vervangen door stekels en ze ademen 's nachts in plaats van overdag.
Die aanpassingen zijn niet alleen interessant om te weten. Ze verklaren ook waarom een cactus op je vensterbank zo reageert als hij doet, en waarom te veel zorg eerder schaadt dan te weinig.
Waar groeien cactussen van nature?
Vrijwel alle cactussen komen uit Noord- en Zuid-Amerika. In het noorden zijn de Sonorawoestijn in Arizona en Mexico, de Chihuahuawoestijn en de Mojavewoestijn bekende leefgebieden. In het zuiden groeien cactussen onder meer in de kurkdroge Atacama in Chili, in de Andes en in de droge gebieden van Argentinië en Bolivia.
Die woestijnen verschillen onderling behoorlijk. De Sonorawoestijn kent twee regenseizoenen: zachte winterregens en korte, hevige onweersbuien in de zomer. De Chihuahuawoestijn ligt hoger en is in de winter kouder. In de Atacama valt op sommige plekken jarenlang vrijwel geen regen, en leven cactussen deels van zeemist.
Wat ze gemeen hebben, is een groot verschil tussen dag en nacht, veel zon, een schrale, snel doorlatende bodem en lange droge periodes met af en toe een flinke bui. Niet elke cactus is overigens een woestijnbewoner. Een deel van de familie groeit in bergbossen of op boomtakken in het regenwoud.
Hoe slaat een cactus water op in stam en wortels?
De stam van een cactus bestaat grotendeels uit sponsachtig weefsel met grote cellen vol water. Daarin zitten slijmachtige stoffen die het vocht binden en het verdampen afremmen. Een volwassen saguaro kan zo naar schatting honderden liters water opslaan.
De ribbels op de stam werken als een accordeon. Na een regenbui zet de plant uit en worden de ribben gladder en boller. In de droge maanden trekt het weefsel samen en worden de plooien dieper. Zo kan de stam flink van volume veranderen zonder te scheuren.
Ook de wortels zijn afgestemd op korte buien. Veel cactussen hebben een ondiep, breed wortelstelsel dat zich vlak onder het oppervlak uitspreidt. Valt er regen, dan vormen ze binnen enkele uren fijne haarwortels om zoveel mogelijk water op te nemen. Als de grond weer opdroogt, sterven die haarwortels af.
Weet je niet zeker welke plant bij jouw plek past?Doe de quiz en vind in 2 minuten jouw groene match.Waarom hebben cactussen stekels in plaats van bladeren?
Bladeren hebben een groot oppervlak, en via dat oppervlak verdampt water. In een woestijn is dat een verlies dat een plant zich niet kan veroorloven. Bij cactussen zijn de bladeren in de loop van de evolutie omgevormd tot stekels. De fotosynthese, het omzetten van licht in suikers, vindt plaats in de groene stam.
Stekels doen daarnaast meer dan je zou denken. Een dicht stekelkleed werpt schaduw op de huid van de plant en breekt de wind. Daardoor blijft er een dun laagje stilstaande, iets vochtigere lucht rond de stam, wat verdamping verder beperkt. Witte haren, zoals bij de oude-mannencactus (Cephalocereus senilis), weerkaatsen bovendien zonlicht.
En natuurlijk beschermen stekels tegen dorstige dieren. Een waterrijke stam midden in een droog landschap is een aantrekkelijke hap. Scherpe doorns maken het een stuk minder aantrekkelijk om eraan te knagen.
Hoe ademt een cactus in de nacht?
Planten nemen koolstofdioxide op via kleine openingen in hun huid, de huidmondjes. Bij de meeste planten staan die overdag open, precies wanneer er licht is om suikers te maken. Maar open huidmondjes laten ook water ontsnappen, en overdag in de woestijn zou dat funest zijn.
Cactussen gebruiken daarom een andere werkwijze, CAM genoemd. Dat staat voor Crassulacean Acid Metabolism, naar de vetplantenfamilie waarin het voor het eerst beschreven werd. In gewone taal: de plant opent zijn huidmondjes 's nachts, als het koel is en er weinig verdampt. Hij neemt dan koolstofdioxide op en slaat die tijdelijk op als een zuur in zijn cellen.
Overdag blijven de huidmondjes dicht. De plant gebruikt dan de opgeslagen voorraad om met zonlicht suikers te maken. Zo verliest een cactus een fractie van het water dat een gewone plant zou verdampen. Het nadeel is dat hij daardoor ook trager groeit.
Welke woestijnsoorten zijn bekend en hoe groot worden ze?
| Soort | Hoogte in de natuur | Leeftijd | Verspreidingsgebied |
|---|---|---|---|
| Saguaro (Carnegiea gigantea) | Tot ongeveer 12 meter, uitzonderlijk hoger | 150 jaar en ouder | Sonorawoestijn, Arizona en noordwest-Mexico |
| Vijgcactus (Opuntia ficus-indica) | 3 tot 5 meter, struikvormig | Tientallen jaren | Oorspronkelijk Mexico, nu wereldwijd verspreid in droge streken |
| Barrelcactus (Ferocactus wislizeni) | Meestal 1 tot 2 meter | Tientallen jaren | Sonora- en Chihuahuawoestijn |
De saguaro is het icoon van de woestijn. Hij groeit in zijn eerste jaren extreem langzaam en is na tien jaar soms nog maar enkele centimeters hoog. Zijn karakteristieke armen verschijnen pas na vele decennia. De barrelcactus heeft de bijnaam kompascactus, omdat oudere planten vaak richting het zuidwesten overhellen. De databank van Kew Gardens geeft per soort het precieze natuurlijke verspreidingsgebied.
Wat betekent dit voor je cactus in huis?
De woestijn vertaalt zich direct naar je vensterbank. Omdat de wortels gewend zijn aan korte buien en daarna droogte, geef je in het groeiseizoen in één keer flink water en laat je de grond daarna volledig opdrogen. Een beetje elke dag werkt tegen de natuur van de plant in en laat de wortels rotten.
De schrale, grindachtige woestijnbodem betekent dat je cactusgrond met veel perliet of grit gebruikt. Zo loopt water snel weg, net als in het zand en gesteente waar de plant vandaan komt.
En de felle woestijnzon? Zet je cactus bij een zuid- of westraam. In een donkere hoek groeit hij dun en bleek naar het licht toe. Let wel op in het voorjaar: na een donkere winter moet ook een woestijnplant weer wennen aan volle zon, anders krijgt hij bruine brandplekken. Bouw de zon daarom in een paar weken op. In de blog over cactussen verzorgen lees je het complete jaarritme.
Veelgestelde vragen
Hoelang kan een cactus zonder water in de woestijn?
Een volwassen woestijncactus kan maanden zonder regen, en grote soorten zoals de saguaro overbruggen met hun watervoorraad zelfs een langere droogte. Hoe lang precies hangt af van de soort, de grootte en hoe warm het is. Jonge plantjes hebben weinig reserves en overleven lange droogte veel slechter dan volwassen planten.
Waarom hebben cactussen stekels?
Stekels zijn omgevormde bladeren. Ze verminderen waterverlies, omdat ze een veel kleiner oppervlak hebben dan blad. Daarnaast geven ze schaduw, remmen ze de wind rond de stam af en beschermen ze de waterrijke plant tegen dieren. Bij sommige soorten vangen haren en stekels ook dauw op.
Hoe oud wordt een saguaro cactus?
Een saguaro wordt doorgaans 150 jaar of ouder. Hij groeit in zijn jeugd heel langzaam en krijgt zijn eerste armen pas na vele decennia. De oudste exemplaren in de Sonorawoestijn zijn naar schatting rond de 200 jaar oud en meer dan tien meter hoog.
Vriest het in de woestijn waar cactussen groeien?
Ja, in veel woestijnen wel. Door de heldere lucht koelt het 's nachts sterk af. In de hoger gelegen Chihuahuawoestijn en in delen van de Andes vriest het in de winter regelmatig. Sommige cactussen verdragen korte, droge vorst. De meeste binnencactussen zijn echter niet vorstbestendig, en natte kou is voor elke cactus een risico.
Haal een stukje woestijn in huis met een plant uit onze collectie cactussen. Je profiteert van gratis verzending, levering binnen 1 tot 3 werkdagen en planten rechtstreeks vanuit de kas, verpakt in een verpakking op maat zodat je plant veilig en onbeschadigd aankomt.
Voor levende planten geldt daarnaast ons retour- en garantiebeleid.
Lees ook
Meer inspiratie voor plantenverzorging? Volg Pureplant op Instagram voor praktische tips, planteninspiratie en handige weetjes.
