Cactussen: kenmerken, herkomst en indeling op een rij
Door Ilse Veneman
·
· 6 min lezen
Cactussen vormen samen de plantenfamilie Cactaceae. Vrijwel alle soorten komen oorspronkelijk uit Noord- en Zuid-Amerika, van Canada tot Patagonië. Het kenmerk waaraan je een echte cactus herkent, is de areool: een klein, vaak wollig kussentje waaruit stekels, bloemen en nieuwe scheuten groeien. Geen andere plantenfamilie heeft dat.
Hieronder vind je de belangrijkste feiten over bouw, herkomst, indeling en gebruik, met uitleg bij de vaktermen.
Wat is een cactus?
Botanisch gezien is een cactus een lid van de familie Cactaceae, die hoort bij de orde Caryophyllales, net als bijvoorbeeld anjers en spinazie. De familie telt naar schatting 1500 tot 1800 soorten, verdeeld over ruim honderd geslachten. Het precieze aantal verschilt per indeling, omdat botanici het niet altijd eens zijn over waar een soort ophoudt en een variëteit begint.
Het bepalende kenmerk is de areool. Dat is een sterk verkorte zijtak, zichtbaar als een klein bultje of kussentje, vaak met wol of haren. Uit de areool groeien stekels, en later ook bloemen en zijscheuten. Stekels zijn dus geen losse doorns, maar omgevormde bladeren die uit deze areolen ontspringen.
Dat onderscheidt cactussen van andere succulenten. Succulent is geen familie, maar een verzamelnaam voor alle planten die water opslaan in dikke bladeren, stengels of wortels. Aloë (Aloe vera) of een wolfsmelk als Euphorbia trigona kunnen sterk op een cactus lijken, maar missen areolen. Elke cactus is dus een succulent, maar niet elke succulent is een cactus.
Hoe zijn cactussen gebouwd en waarom?
Bijna alles aan een cactus draait om water vasthouden in een droog, zonnig klimaat.
- Stam: de stam neemt de rol van de bladeren over. Hij is groen omdat hij bladgroen bevat en dus fotosynthese uitvoert. Binnenin zit sponsachtig weefsel dat water opslaat.
- Ribben of tepels: bij veel soorten loopt de stam uit in ribben of tepelvormige knobbels. Die laten de plant opzwellen na regen en krimpen in droogte, zonder te scheuren.
- Waslaag: een dikke opperhuid met een laagje was beperkt het verlies van vocht en weerkaatst een deel van het zonlicht.
- Stekels: ze beschermen tegen dieren die het vochtige weefsel willen eten, werpen schaduw en houden een laagje stilstaande lucht rond de plant vast. Bij sommige soorten vangen ze zelfs dauw op.
- Wortels: meestal fijn en vlak onder het oppervlak uitgespreid, om na een bui snel veel water op te nemen. Enkele soorten hebben een dikke penwortel als extra voorraadkamer.
Daarnaast gebruiken de meeste cactussen een bijzondere vorm van fotosynthese, CAM genoemd. Ze nemen 's nachts koolstofdioxide op, als het koel is, en houden overdag hun huidmondjes dicht. Zo verdampen ze veel minder water.
Weet je niet zeker welke plant bij jouw plek past?Doe de quiz en vind in 2 minuten jouw groene match.Waar komen cactussen vandaan?
Het natuurlijke verspreidingsgebied van cactussen loopt van het zuiden van Canada tot in het zuiden van Argentinië en Chili. De grootste soortenrijkdom vind je in Mexico, het zuidwesten van de Verenigde Staten, de Andes en het oosten van Brazilië.
Ze leven lang niet alleen in hete zandwoestijnen. Cactussen groeien in halfwoestijnen, op rotsachtige berghellingen tot boven de 4000 meter, in droge bossen en zelfs in tropisch regenwoud. In dat laatste geval groeien ze als epifyt, op de takken van bomen. De kerstcactus (Schlumbergera truncata) uit de kustbossen van Brazilië is daar een bekend voorbeeld van.
Er is één opvallende uitzondering op de Amerikaanse herkomst. De koraalcactus Rhipsalis baccifera komt ook in het wild voor in tropisch Afrika, op Madagaskar en in Sri Lanka. Waarschijnlijk zijn de kleine, kleverige besjes daar ooit door trekvogels naartoe gebracht. Het is daarmee de enige cactus met een natuurlijk leefgebied buiten Amerika. Dat vele cactussen nu ook rond de Middellandse Zee, in Afrika en Australië groeien, komt door de mens.
Hoe is de familie ingedeeld?
Botanici delen de Cactaceae meestal in vier onderfamilies in. Nieuwer DNA-onderzoek leidt nog regelmatig tot verschuivingen, maar deze indeling is het meest gebruikt.
| Onderfamilie | Kenmerk | Bekende geslachten | Voorbeeldsoort |
|---|---|---|---|
| Pereskioideae | Struiken en bomen met gewone, vlezige bladeren | Pereskia | Pereskia aculeata |
| Maihuenioideae | Lage kussens in koude berggebieden van Argentinië en Chili | Maihuenia | Maihuenia poeppigii |
| Opuntioideae | Geleide stengels, fijne weerhaakjes (glochiden) in de areolen | Opuntia, Cylindropuntia | Opuntia ficus-indica |
| Cactoideae | Grootste groep, bol- en zuilvormig, vrijwel bladloos | Mammillaria, Echinopsis, Carnegiea, Schlumbergera | Carnegiea gigantea |
De Pereskia wordt vaak gezien als een venster op hoe de voorouders van cactussen eruit hebben gezien: gewone struiken met bladeren, maar al wel met areolen. Wil je de actuele naam en herkomst van een soort controleren, dan kun je die opzoeken in Plants of the World Online van Kew.
Hoe bloeien en vermeerderen cactussen?
Cactusbloemen groeien uit de areolen, vaak in een krans rond de top of langs de ribben. Ze zijn meestal groot in verhouding tot de plant en hebben veel meeldraden. De bloei duurt per bloem kort, van één nacht tot een paar dagen.
De vorm en kleur van de bloem hangen samen met de bestuiver:
- Bijen: bestuiven vooral open, gele, roze of witte bloemen die overdag bloeien.
- Kolibries: komen af op rode, buisvormige bloemen, zoals bij sommige Echinocereus- en Cleistocactus-soorten.
- Vleermuizen en nachtvlinders: bestuiven grote, witte, sterk geurende bloemen die 's nachts opengaan, zoals bij de saguaro en de koningin van de nacht (Selenicereus grandiflorus).
Na bestuiving ontstaat een vrucht vol zaden, vaak vlezig en kleurrijk, zodat vogels en zoogdieren hem opeten en de zaden verspreiden. Daarnaast vermeerderen veel cactussen zich ongeslachtelijk. Stengeldelen breken af, vallen op de grond en wortelen daar opnieuw. Veel Opuntia- en Cylindropuntia-soorten verspreiden zich zo over grote gebieden.
Wat betekenen cactussen voor de mens?
Cactussen zijn al duizenden jaren nuttig voor mensen in Amerika. De jonge schijven van de vijgcactus (Opuntia ficus-indica) worden in Mexico als groente gegeten onder de naam nopales. De vruchten, cactusvijgen, zijn ook in Europa te koop. De pitaya of drakenvrucht komt eveneens van een cactus, uit het geslacht Selenicereus.
Op Opuntia leeft ook de cochenilleluis, waaruit de rode kleurstof karmijn wordt gewonnen. Die kleurstof werd eeuwenlang gebruikt voor textiel en wordt nog altijd toegepast in voeding en cosmetica.
Als sierplant zijn cactussen wereldwijd populair. Die populariteit heeft een keerzijde: het uitgraven van wilde planten bedreigt sommige zeldzame soorten. Daarom vallen vrijwel alle cactussen onder het internationale CITES-verdrag, dat de handel reguleert. Voor soorten die in de kas worden vermeerderd, zoals de meeste kamerplanten, vormt dat geen probleem.
Veelgestelde vragen
Wat is de wetenschappelijke naam van de cactusfamilie?
De cactusfamilie heet Cactaceae. Ze valt binnen de orde Caryophyllales en telt naar schatting 1500 tot 1800 soorten in ruim honderd geslachten. Alle leden van de familie hebben areolen, de kleine kussentjes waaruit stekels, bloemen en scheuten groeien.
Waar komen cactussen oorspronkelijk vandaan?
Vrijwel alle cactussen komen uit Noord- en Zuid-Amerika, van het zuiden van Canada tot Patagonië. Mexico is het land met de meeste soorten. De enige uitzondering is Rhipsalis baccifera, die ook van nature in Afrika, op Madagaskar en in Sri Lanka groeit, waarschijnlijk verspreid door vogels.
Waarom hebben cactussen stekels?
Stekels zijn omgevormde bladeren. Ze beschermen de sappige stam tegen dieren, werpen schaduw op de plant en houden een laagje lucht vast dat verdamping remt. Doordat de plant geen gewone bladeren meer heeft, verliest hij veel minder water. Sommige soorten vangen met hun stekels zelfs dauwdruppels op.
Hoe oud kan een cactus worden?
Dat verschilt sterk per soort. Grote zuilcactussen zoals de saguaro (Carnegiea gigantea) kunnen in de natuur 150 tot 200 jaar oud worden. Kamercactussen worden met goede verzorging vaak tientallen jaren oud. Kleine, snelgroeiende soorten leven korter, maar zijn makkelijk te vermeerderen met stek.
Wil je zelf een stukje van deze bijzondere familie in huis? In de collectie cactussen vind je soorten uit verschillende geslachten. Je profiteert van gratis verzending en levering binnen 1 tot 3 werkdagen, rechtstreeks vanuit de kas. Dankzij de verpakking op maat komt je plant veilig en onbeschadigd aan. Meer over de verschillen tussen soorten lees je in ons artikel over verschillende cactussen.
Voor levende planten geldt ons retour- en garantiebeleid, zodat je met een gerust hart bestelt.
Lees ook
Meer inspiratie voor plantenverzorging? Volg Pureplant op Instagram voor praktische tips, planteninspiratie en handige weetjes.
